Τετάρτη, 2 Μαρτίου 2011

Attenberg...Τα άσπρα σπιτάκια που μυρίζουν ελευθερία...




Κάτι γίνεται, κάτι κινείται, η γενιά μας προβληματίζεται, καταβαραθρώνεται και γεννά διαμάντια. Μετά τη σπουδή πάνω στον αιώνιο εγκλεισμό στη μήτρα της ελληνικής οικογένειας από τον Κυνόδοντα, υπάρχει φαίνεται ελπίδα για τον οικογενειακό πυρήνα, ακόμη και αν είναι κάπως διαφορετικός από αυτό που έχουμε συνηθίσει. Είναι σκληρό, αλλά η προσαρμογή στα νέα δεδομένα είναι αναπόφευκτη.
Ο τίτλος αναφέρεται στον επιστήμονα και τα ντοκιμαντέρ που έγιναν-εν μέρει- όχημα ενηλικίωσης για μια κοπέλα που μεγαλώνει με τον πατέρα της. Όλα τα συνοδά συμπτώματα της εποχής μας είναι παρόντα: παρατεταμένη εφηβεία (στα 23 το κορίτσι αρχίζει και αναζητά την ταυτότητά της έξω από το σπίτι), μονογονεϊκή οικογένεια. Τα ντοκιμαντέρ αυτά φαίνεται να έμαθαν στο κορίτσι  τη συμφιλίωση με την ιδέα ότι προερχόμαστε από τους χιμπαντζήδες, αποδοχή της –ταπεινής-καταγωγής μας. Η ελευθερία να κραυγάσεις και για μια στιγμή να επανέλθεις στην κατάσταση που κάποτε ένιωθες άνετα.
H ατμόσφαιρα είναι κοφτερή σαν Κυνόδοντας, αλλά στο Attenberg της Τσαγγάρη ξετυλίγεται μια αισιόδοξη οπτική. Ο πατέρας δεν είναι παντοδύναμος, αλλά τρωτός, ανθρώπινος. Αντί να οδηγήσει την κόρη του στη μήτρα του πορτμπαγκάζ,  προτιμά να την ωθήσει να οδηγήσει το αμάξι επιλέγοντας εκείνη προορισμό. Αντί να της φορέσει με το ζόρι φτερά αγγέλου, εκείνη βρίσκει την ατομική ελευθερία, ανακαλύπτοντας μόνη της τα φτερά στην πλάτη της.





Οι σκηνές με τις τελετουργικές μάχες και προοδευτική αποδόμηση σημαινόντων (η ραγδαία ανταλλαγή λέξεων) πάνω σε ένα κρεβάτι, φωνάζοντας, είναι ενδεικτικές. Πατέρας και κόρη φτάνουν κατ’ επανάληψη στη  ρίζα του συμπλέγματος και αυτό απωθείται. Δεν είναι μια μεμπτή κατάσταση αλλά ένα δώρο Θεού. Μήπως δε γίνεται κάτι ανάλογο και με τη σεξουαλική επαφή, μόνο που εκεί δεν υπάρχει η ανάγκη της διαμεσολάβησης των συμβόλων, αφού όλα δεν μπορεί να είναι παρά πραγματικά και απτά;
 Η σεξουαλικότητα , όμως για την ηρωίδα,  είναι απλά μια επιλογή. Στον αντίποδα το Κυνόδοντα που δεν υπήρχε καμία δυνατότητα επιλογής, εδώ όλες είναι ανοιχτές και όλες αποδεκτές. Παράλληλα, το κορίτσι έχει αποδεχτεί τη σεξουαλική της ανωριμότητα αλλά είναι πρόθυμη να εξερευνήσει τις εναλλακτικές που έχει στη διάθεσή της. Όπως τα άσπρα σπιτάκια, παρατεταγμένα στη σειρά, η Μαρίνα παρατάσσει σημαίνοντα-λέξεις για να τα βάλει σε τάξη. Αυτή η τάξη είναι ακόμη πιο απαραίτητη με την απουσία της μητέρα. Η απουσία της έκανε εφικτή την πιθανότητα πραγματοποίησης της ασυνείδητης επιθυμίας της να τη σκοτώσει και να πάρει τη θέση της. Η επένδυση της ηρωίδας μας στον πατέρα είναι μαζική αφού μητέρα δεν υπάρχει, για εκείνη αυτός είναι και μάνα και πατέρας. Η σχέση τους, με διαρκή συνομιλία μεταξύ τους απομυθοποιεί τη σεξουαλικότητα στην ενοχική της διάσταση. Τα αιμομικτικά άγχη καυτηριάζονται αφήνοντας τις λέξεις σαν ουλές.  
Υπάρχει η πλευρά της, λοιπόν, που δεν αντέχει τις γυναίκες και εκείνη που τις εξιδανικεύει. Τελικά, προχωρά στην τέχνη της ένωσης της με έναν άντρα, χωρίς λόγια, κάνοντας το σύμπλεγμα τον δυο τους ένα νέο σύμβολο για εκείνη. Για να επενδύσει σε έναν άλλο άντρα, ίσως ο πραγματικός θάνατος του πατέρα να ήταν απαραίτητος εκτός από το συμβολικό. Ο πατέρας, όσο κι αν φαινομενικά προωθεί την ασυδοσία, θέτει ένα σαφέστατο όριο στην παροχή στην κόρη του, τόσο πραγματικά όσο και συμβολικά. Για παράδειγμα, της παραδίδει τρία (μεταβατικά?) αντικείμενα, προσωπικά του, και τέρμα. Όταν, σε μία σκηνή ξανασυστήνονται, τα όρια μεταξύ τους είναι σαφή. Είναι ισότιμοι αλλά αυτός παραμένει ο «μπαμπάς» ή ο κύριος Σπύρος, ποτέ σκέτο Σπύρος.
Αυτός ο πατέρας έχει επιλέξει να μεγαλώσει το παιδί του μακριά από τον, άυλο τουλάχιστον πολιτισμό, αφού ο ίδιος τον έχει απορρίψει και αναδιαμορφώσει. Σε μία χώρα χωρίς βιομηχανική ανάπτυξη επιλέγει μία περιοχή που υπάρχει η διαμεσολάβηση της μηχανής για να μετουσιώσει την πρώτη ύλη σε πολιτισμό. Έτσι διαμεσολαβούν οι λέξεις, για να βάλουν σε τάξη τις ορμές. Με κάθε ευκαιρία, συμβολοποιεί τον ευνουχισμό του, απόλυτο για τον ίδιο, απαράβατο νόμο για την κοπέλα. Για εκείνη είναι ένα ά-σεξουαλικό όν.
            Δε συμβαίνει το ίδιο, ωστόσο, και για τη φιγούρα της φίλης, ως alter ego, της πρωταγωνίστριας, η οποία γεννά ερωτήματα. Καθόλου τυχαίο πως σε μία παρέα μετά το τέλος της ταινίας είναι ο λιγότερο κατανοητός χαρακτήρας. Πρόκειται για μια άχρωμη περσόνα, χωρίς παρελθόν, παρόν και μέλλον. Χρησιμεύει, με έναν, πολλές φορές στα όρια μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, τρόπο, να ωριμάσει η πρωταγωνίστρια. Γι αυτή την ωρίμανση, ο χρόνος που προφέρει η φίλη ως φιγούρα, είναι πολύτιμος για τις πειραματικές ταυτίσεις της. Με τη χρήση της πρόκλησης, η φιγούρα λέει αλήθειες, ψιθυρίζει τους φόβους και τις πιο έντονες ανασφάλειες και τελικά τη λυτρώνει κρατώντας της το χέρι, όταν εκείνη αγγίζει τα ακροδάχτυλα του πατέρα της πριν εκείνο βυθιστεί στο ταξίδι του.
Η -ίσως φανταστική- φίλη της παίρνει τη θέση της μαμάς της, της γυναίκας του μπαμπά της, που η ηρωίδα του την προσφέρει αντί για την ίδια. Στην παραλία, αναπαριστάνοντας την πρωταρχική σκηνή ένωσης των δύο γονιών, ο φροντιστικός πατέρας κλείνει τα μάτια του στο κορίτσι του αποτρέποντας τον τραυματισμό της από την παρακολούθηση.
            Η ιδιαίτερη και πολυσχιδής αυτή ισοτιμία μεταξύ πατέρα και κόρης είναι δυνατό να εκληφθεί ως παρέκκλιση ή παραμέληση. Μια δεύτερη ματιά, ίσως πιο εύστοχη, μπορεί να την εκλάβει ως μία νέα πρόταση οικογενειακού μοντέλου. Μπορεί να υπαγορεύτηκε ακόμα και από την μοναξιά του πατέρα, που ζητά ένα φίλο και τον δημιουργεί στο πρόσωπο της κόρης. Το παιδί βουτάει από μικρό στα βαθιά, για να μπορέσει να επιπλεύσει στη φουρτουνιασμένη θάλασσα της πολυπλοκότητας της σύγχρονης κοινωνίας. Τα καταφέρνει, σκορπίζοντας τα άγχη της μαζί με τις στάχτες του πατέρα και  «les yeux dans les yeux et la main dans la main» με τον άντρα που ήρθε η ώρα να συναντηθεί.  

6 σχόλια:

moody είπε...

Γεια σου Evi,
Ολοκληρώθηκε, λοιπόν, η προσωπική σου επεξεργασία για το "Attenberg". Για άλλη μια φορά θεωρώ το κείμενό σου πως ξεπερνά σε δύναμη την ίδια την ταινία.

Στη συγκεκριμένη ανάρτηση, έχεις κάνει καταπληκτική σύνθεση των διάσπαρτων ιδεών που υπάρχουν στο φιλμ της Τσαγγάρη σχετικά με τη σχέση πατέρα-κόρης. Πιθανότατα, η πιο ενδιαφέρουσα εστίαση που θα μπορούσε να γίνει.

Evi Avd. είπε...

Καλημέρα moody,

τα καλά σου λόγια με ευχαριστούν πολύ. Τείνω να τα αποδώσω λιγότερο στα κείμενο μου και περισσότερο στην σύμπνοια των τρόπων που αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα.Σπάνιο και με χαροποιεί όταν συμβαίνει!:-)
Νομίζω ότι όσο κι αν φαίνεται παράδοξο, η συγκεκριμένη σχέση πατέρα και κόρης αποτελεί παράδειγμα λειτουργικής σχέσης που την ωθεί μπροστά...

kioy είπε...

Εξαιρετικό κείμενο... Φτιαγμένο από αφή, χειροποίητη τραυματική, μοιάζει...

Μου αρέσει τόσο που εστιάζεις στη θετική όψη της σχέσης πατέρα-κόρης.

Έχω μερικές ερωτήσεις... Θεωρείς ότι ο πατέρας έχει ενεργητικό ρόλο στη ζωή του παιδιού του;
Εμένα ανά στιγμές, κάτω απ' το κουρασμένο και κλινήρη βλέμμα του, ο υπέροχος Μουρίκης μου μοιάζει ένας ωραίος και νικημένος. Ωραίος, αλλά λυγισμένος απ' τη βίαιη μετάβαση της ανθρωπότητας(των Βαλκανίων(;) [υπάρχει σχετικό χωρίο στην ταινία]) απ' τον πρωτογονισμό στον βιομηχανοποιημένο πολιτισμό της ύλης. Σ' έναν κόσμο, που δεν ήταν όπως τον περίμενε. Που οι επιλογές του κατέληξαν παράλυτες. Σ' έναν κόσμο που τον ώθησε σταδιακά στην αποχέτευση. Απ' την άλλη, η κόρη, μοιάζει αναγκασμένη να "μάθει" μέσα από αυτή τη -μη παρεμβατικότητα. Απλά έχει δύο επιλογές, να "μάθει" και να μάθει. Ψιλαφηστά, όπως πράττει με την άγνωρη σεξουαλικότητα, ή βίαια, όπως την καλεί ο "υπεύθυνος" και προκαθορισμένος υλικός κόσμος των ενηλίκων(όπως στην κηδεία, στο νοσοκοείο κ.ο.κ.).

Νομίζω ότι η Τσαγγγάρη έκανε μια μεγάλη ταινία. Μια αισιόδοξη ταινία. Γιατί είτε παθητικά, είτε ενεργητικά, απελευθερώνει την παλιότερη γεννιά από τις πυώδεις ευθύνες που τις αποδίδει η νεότερη. Και δεν το κάνει αμφισβητώντας την ευθύνη και την υπαιτιότητα, διακριτικά κουνάει το κεφάλι συναινώντας. Αλλά υπογραμμίζει, μετά από ένα στάδιο που ό,τι συνέβη δε γυρίζει, την ανάγκη να αφήσουμε πίσω το κατευθυνόμενο ανήλικο παρελθόν, και να ανακαλύψουμε ιδιόχειρα τον άγνωστο κόσμο που μας περιβάλλει. Ίσως και να τον αλλάξουμε; Όχι, νομίζω δεν είναι τόσο αισιόδοξη... Υπάρχει και το εκπληκτικό τελευταίο πλάνο, που....


Χμ, ναι προβληματισμούς ήθελα να εκφράσω. Μάλλον ακούγονται σαν απόψεις-καταφάσεις. Αν βγάλεις άκρη...

Καληνύχτα..

Evi Avd. είπε...

Kioy καλησπέρα,

εκτίμησα ιδιαίτερα το οτι μοιράστηκες με μένα και τους υπόλοιπους την εμβάθυνσή σου στον κόσμο της ταινίας, τόσο όμορφα εκφρασμένη.

Παρόλο που όντως ο πατέρας φαίνεται εξαιρετικά παραιτημένος, νιώθω πως αυτό αφορά τη δική του υπόσταση και όχι την ανατροφή της κόρης του. Σίγουρα, όπως λες, και το αναφέρει και ο ίδιος, έχει απογοητευτεί από την κατάντια της χώρας του.
Όμως η αισιοδοξία του φαίνεται από το οτι αποδέχεται αυτή την ιδιόχειρη ανακάλυψη που αναφέρεις. Αλλά δίνει και τα απαραίτητα εφόδια. Καταρχάς της προσφέρει απλόχερα την παρουσία του, τι πιο αναγκαίο για ένα παιδί. Έπειτα θέτει κάποια όρια στη σχέση τους, αλλά ταυτόχρονα τη δυνατότητα εξερεύνησης. Απομυθοποιεί και μυθοποιεί ο,τι κάθε φορά χρειάζεται.

Σε ο,τι αφορά τέλος, την αλλαγή που λες, είναι αναπόφευκτη συνέπεια πιστεύω της ανακάλυψης. Γιατί ανακαλύπτοντας έναν κόσμο, αλληλεπιδράς μαζί του, και τον επαναδιαμορφώνεις. Αφού αυτή η κόρη είναι διαφορετική, έτσι θα γίνει και το γύρω της. Το τελευταίο πλάνο για μένα είναι αυτό φόρεσε την ταμπέλα της αισιοδοξίας στη συγκεκριμένη ταινία.

Σε κάθε περίπτωση στη γενιά μας ο κόσμος γύρω μας επιτάσσει την ανακάλυψη και όχι να περιμένουμε να πέσει ο Κυνόδοντας...

Ανώνυμος είπε...

Εκπληκτικό κείμενο,μπράβο Εύη.

Evi Avd. είπε...

@Ανώνυμος:
Πολλά ευχαριστώ για την ανάγνωση, καλωσήρθες!

Διαβάσατε περισσότερο